Fragment książki "Japanese Swordmanship"
autorstwa Gordona Warnera i Donn F. Draegera.

Powstanie i rozwój Iai-do

POCZĄTKI. ROLA SZERMIERZA JINSUKE

Iai-do to sztuka dobywania tradycyjnego miecza japońskiego katana i posługiwania się nim. Dzisiejsze iai-do jest w zasadzie dziełem dwudziestowiecznych szermierzy japońskich. Nazwa „iai-do”, spopularyzowana przez Nakayamę Hakudo (lub Hiromichi; 1859-1958) po raz pierwszy pojawiła się w roku 1932. Dziś termin ten obejmuje setki stylów szermierki służących celom innym niż wojna. Iai-do jest istotnym elementem współczesnego japońskiego budo (l. mn., sztuki walki), którego istota zostanie omówiona w kolejnym rozdziale [książki].

Najwcześniejsze usystematyzowane formy dobywania miecza wykonywane przy użyciu katany powstały prawdopodobnie w piętnastym wieku. Każda ze sztuk dobywania miecza nastawiona oryginalnie na realną walkę, mająca być narzędziem umożliwiającym zarówno przeprowadzenie ataku z zaskoczenia, jak i obronę przed nim może być uważana za formę bujutsu (sztuk walki).

W Japonii istnieją dwa typy bujutsu: tradycyjne i powstałe współcześnie. Formy iai-jutsu stworzone przed powstaniem w Satsuma (1877) zaliczane są do ko bujutsu - tradycyjnych sztuk walki, formy powstałe później klasyfikowane są jako gendai bujutsu - współczesne sztuki walki. Istniejące do dnia dzisiejszego iai-jutsu znane jest również pod innymi nazwami, jako m.in.: iai, iso, iawasu, nuki-ai, rito, giken, batto, batto-jutsu, saya-no-uchi, saya-no-naka, bakken, iai-batto, tsume-ai, nuki-uchi, iai-nuki, za-ai i tachi-ai.

Za twórcę sztuki dobywania miecza uznaje się Jinsuke Shigenobu (ok. 1545-1621), znanego także jako Hayashizaki Jinsuke Shigenobu. Istnieją jednak dowody na to, że już w drugiej połowie XV wieku, czyli na niemal sto lat przed jego urodzeniem, Izasa Ienao (Cho-i-sai), twórca Tenshin Shoden Katori Shinto Ryu oraz jego czołowi szermierze posługiwali się wykonywaną mieczem katana dynamiczną sztuką iai-jutsu, która do dziś charakteryzuje to ryu. Co więcej, szermierze istniejących do dziś Tatsumi Ryu i Takenouchi Ryu, szkół powstałych najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVI wieku jeszcze przed urodzeniem Jinsuke, także ćwiczyli iai-jutsu. Prawdziwa rola Jinsuke w procesie rozwoju szermierki japońskiej polegała wobec tego na czym innym: był on jednym z największych jej nauczycieli i wywarł bez wątpienia ogromny wpływ na tamtejszych szermierzy. Ponad dwieście ryu zajmujących się przede wszystkim technikami dobywania miecza powstało właśnie z jego inspiracji.

Jinsuke był postacią autentyczną, mało jednak na jego temat wiadomo. Większość z tego, co o nim napisano lub mówiono, łącznie z twierdzeniem, że w jego żyłach płynęła krew Hojo, to czysta fikcja. Wątpliwe są nawet domniemane daty jego narodzin i śmierci. Urodził się w prowincji Sagami (dzisiejsza prefektura Kanagawa) prawdopodobnie w połowie XVI wieku. Żył w czasach, kiedy nieprzerwane działania wojenne były codziennością, przypuszczalnie więc dość wcześnie zainteresował się sztukami walki. Żadne szczegóły dotyczące jego treningów w młodości nie są jednak znane, nie zachowały się też dowody mogące świadczyć o zdobytym przez niego doświadczeniu w starciach na polu walki. Prawdopodobnie w wieku lat mniej więcej 25 pojechał do Oshu (współcześnie okolice Tohoku), gdzie w Hayashizaki w wiosce Okura, Kitamurayama-gun (współcześnie prefektura Yamagata) modlił się do bóstwa Hayashi Myojin, dzięki łasce którego stworzył własną sztukę dobywania miecza. Imię Hayashizaki przybrał najprawdopodobniej właśnie po tym głębokim doświadczeniu duchowym.

Bardziej prawdopodobna wydaje się jednak wersja, według której to długotrwały pobyt Jinsuke w Bushu (dziś prefektura Saitama), gdzie spędził 18 lat, umożliwił mu stworzenie sztuki dobywania miecza lub zmianę systemu stworzonego ewentualnie wcześniej. Podczas pobytu w Bushu Jinsuke dzielił surowe życie Świątyni Hikawa (1595-98) i mieszkał w domu Ichinomiya Sadayu Terunobu, który trenował szermierkę pod okiem Nagano Murakusai Masatsugu, jednego z najbardziej utalentowanych uczniów Jinsuke. Sam Jinsuke przybrał imię Jun Hakuden, nazwę tę przyjęła też jego szkoła dobywania miecza, oparta na chińskiej teorii yin i yang (japońskie in i yo). Jinsuke spędził też prawdopodobnie rok u swojego krewnego Takamatsu Jimbei Nobukatsu w Kawagoe w Bushu (współcześnie Kawagoe, prefektura Saitama), którego nauczycielem był Ichinomiya. Następnie (ok. roku 1617) promując swoją sztukę, ponownie odwiedził wcześniej wspomniane prowincje, być może dotarł również do Oshu. Ci, którzy go znali, nie widzieli go już nigdy więcej.

Sztukę dobywania miecza stworzoną przez Jinsuke od jej poprzedniczek różniły założenia. Sama jej nazwa, batto-jutsu, implikuje technikę natychmiastowych cięć mieczem. Być może to jednak nacisk, jaki Jinsuke kładł na duchowe aspekty treningu (wątek systematycznie pojawiający się we wszystkich informacjach, jakimi dysponujemy na temat tego człowieka) był właśnie tym, co przyciągało do niego szermierzy. Możliwe, że stosunek Jinsuke do sztuki dobywania miecza podkreślał raczej jej defensywne, jeśli nie całkowicie niewojenne zastosowania, czyniąc z niej w ten sposób narzędzie rozwoju duchowego każdego szermierza. To nastawienie nie jest wyjątkowe i charakterystyczne jedynie dla niego, podzielało je wielu mu współczesnych, szczególnie ci, którzy byli pod wpływem mistrza Takuan.

Jinsuke formalnie nazwał swoją sztukę dobywania miecza (batto-jutsu) Shimmei Muso Ryu, ale jego najpilniejsi uczniowie przemianowali ją na Shin Muso Hayashizaki Ryu. Obie nazwy sugerują, że szkoła ta powstała w wyniku nadprzyrodzonego snu lub wizji.

W XX wieku Jinsuke został podniesiony do rangi bóstwa, a w Hayashi Myojin, świątyni w prefekturze Yamagata, umieszczono przedstawiającą go drewnianą statuę oraz miecz, który być może do niego należał. Równolegle są w użyciu również inne nazwy identyfikujące ryu Jinsuke, m.in. Jushin Ryu, Shigenobu Ryu, Hayashizaki Ryu, Hayashizaki Shigenobu Ryu, Hayashizaki Jinsuke Shigenobu Ryu. Każda z nich uznaje się za pochodzącą właśnie od niego i będąca spadkobierczynią jego oryginalnego nauczania.

Muso Shinden Ryu jest dziś najpopularniejszą i najbardziej rozpowszechnioną formą iai-do zarówno w Japonii, jak i na świecie, wypada więc zająć się jej historią oraz analizą twierdzenia o bezpośrednim pochodzeniu od Jinsuke.